Azot Bağlayıcı Bakteriler Nelerdir? Serbest ve Ortak Yaşayan Türler
Azot bağlayıcı bakteriler, havanın büyük bölümünü oluşturan azot gazını (N₂) bitkinin kullanabileceği amonyağa dönüştürebilen mikroorganizmalardır. Tarım açısından genellikle üç grupta incelenirler: baklagil köklerinde nodül oluşturarak bitkiyle ortak yaşayan Rhizobium ve akrabası bakteriler, toprakta serbest yaşayan Azotobacter gibi bakteriler ve tahılların kök çevresinde yaşayan Azospirillum gibi bakteriler.
Bitkiler havadaki azottan doğrudan yararlanamaz; azotu topraktan nitrat ve amonyum olarak alır. Azotun bitkideki görevlerini azot bitkide ne işe yarar yazımızda anlattık. Bu yazıda azot bakterilerinin nasıl çalıştığını, hangi koşullarda etkili olduklarını ve tarlada nelere dikkat etmeniz gerektiğini ele alıyoruz.
Biyolojik Azot Bağlama Nedir?
Biyolojik azot bağlama, bazı bakterilerin nitrojenaz adlı bir enzim sayesinde havadaki azot gazını amonyağa çevirmesidir. Bitkiler bu enzime sahip değildir; bu işi yalnızca belirli mikroorganizmalar yapabilir.
Azotu bağlamak çok enerji gerektirir; çoğu bakteride bu enerji ya bitkinin köke gönderdiği şekerlerden ya da topraktaki organik maddeden karşılanır. Ayrıca nitrojenaz enzimi oksijene karşı hassastır. Her bakteri grubu bu iki sorunu farklı bir yolla çözer ve bu da onların nerede, hangi koşullarda etkili olduğunu belirler.
Ortak Yaşayan Azot Bağlayıcılar: Rhizobium ve Baklagiller
Nohut, mercimek, fasulye, bezelye, soya ve yonca gibi baklagillerin köklerinde gördüğünüz küçük yumrular (nodüller), Rhizobium ve yakın akrabası bakterilerin yaşadığı yerlerdir. Bitki bakteriye şeker ve korunaklı bir ortam sağlar, bakteri de bağladığı azotu bitkiye verir. Bu ortak yaşam (simbiyoz), doğadaki biyolojik azot bağlamanın en verimli biçimlerinden biridir.
Bu ilişki türe özgüdür. Örneğin bezelye, mercimek ve baklada Rhizobium leguminosarum, soyada Bradyrhizobium japonicum etkilidir. Bu nedenle bir baklagili tarlada ilk kez ekiyorsanız uygun bakteri toprakta bulunmayabilir; tohumun ekimden önce bakteri aşısıyla aşılanması önerilir. Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Toprak Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü de baklagiller için Rhizobium içeren mikrobiyal gübreler üzerinde çalışmaktadır.
Nodüllerin çalışıp çalışmadığını tarlada kolayca kontrol edebilirsiniz: Birkaç bitkiyi dikkatle söküp birkaç nodülü ortadan kesin. İçi pembe veya kırmızımsıysa nodül etkin olarak azot bağlıyordur; beyaz, gri ya da yeşilimsiyse etkinliği düşüktür. Baklagillerde kök gelişimi için fasulyede mikrobiyal gübre kullanımı yazımıza da bakabilirsiniz.
Serbest Yaşayan Azot Bağlayıcılar: Azotobacter ve Diğerleri
Serbest yaşayan azot bağlayıcılar bitkiyle nodül oluşturmaz; toprakta, özellikle kök bölgesinde bağımsız olarak yaşar ve enerjilerini topraktaki organik maddeden ve köklerin salgıladığı maddelerden karşılar. Bağladıkları azotu önce kendi ihtiyaçları için kullanırlar; bu azot, salgılar ve ölen bakteri hücreleri yoluyla zamanla toprağa ve bitkiye geçer.
Bu grubun tarımda en çok bilinen üyesi Azotobacter cinsidir. Bu bakteriler oksijenli ortamda yaşar ve çok hızlı solunum yaparak hücre içindeki oksijeni azaltır; böylece nitrojenaz enzimini korur. Elverişsiz koşullarda dayanıklı kist yapıları oluşturabilirler. Ayrıca oksin, sitokinin ve giberellin gibi kök gelişimini destekleyen bitki büyüme düzenleyicileri üretmeleriyle bilinirler.
Azotobacter chroococcum
Cinsin tip türü olarak kabul edilir ve topraklarda en sık rastlanan türlerdendir. Yaşlanan kolonilerinde koyu kahverengi bir pigment oluşturmasıyla tanınır. Mikrobiyal gübrelerde en sık kullanılan Azotobacter türlerinden biridir. Bu türün toprağa etkilerini Azotobacter chroococcum’un topraktaki etkisi yazımızda ayrıca ele aldık.
Azotobacter vinelandii
Nitrojenaz enzimi üzerine yapılan araştırmalarda en çok çalışılan bakterilerden biridir. Molibden yetersiz olduğunda vanadyum veya yalnızca demir içeren yedek nitrojenaz enzimlerini kullanabilmesi ve aljinat adlı bir madde üretmesiyle dikkat çeker. Tarımsal uygulamalarda ise daha çok A. chroococcum kullanılır.
Diğer serbest yaşayan bakteriler
Oksijensiz, su altında kalan topraklarda Clostridium türleri, asidik topraklarda Beijerinckia türleri azot bağlayabilir. Çeltik tarlaları gibi ışık alan ıslak ortamlarda ise Nostoc ve Anabaena gibi bazı siyanobakteriler azot bağlayan önemli bir grup olarak bilinir.
Kök Çevresinde Yaşayan Bakteriler: Azospirillum
Üçüncü grup, nodül oluşturmadan kökün yüzeyinde ve kök dokusunun içinde yaşayan bakterilerdir. Bunların en bilineni buğday, mısır ve çeltik gibi buğdaygillerin kök bölgesinde yaşayan Azospirillum türleridir. Bir miktar azot bağlasalar da bitkiye asıl katkılarının, ürettikleri büyüme düzenleyicileriyle kıl kök oluşumunu ve kök gelişimini desteklemek olduğu düşünülmektedir. Böylece bitki topraktaki su ve besinlerden daha geniş bir alanda yararlanabilir.
Azot Bakterileri Hangi Koşullarda Daha İyi Çalışır?
Bu bakteriler canlıdır ve etkinlikleri toprağın durumuna bağlıdır:
Toprak pH'ı: Azotobacter nötr ve hafif alkali topraklarda, birçok Rhizobium türü nötre yakın topraklarda daha iyi çalışır; asidik topraklarda her iki grubun da etkinliği düşer. Ayrıntı için toprağın pH'ı ve mikrobiyal aktivite yazımıza bakabilirsiniz.
Organik madde: Serbest yaşayan bakterilerin enerji kaynağı organik maddedir. Organik maddesi çok düşük topraklarda azot bağlama da sınırlı kalır; bitki artıklarını toprağa karıştırmak bu bakterilere besin sağlar.
Nem ve havalanma: Azotobacter oksijenli ortamı sever. Uzun süre su altında kalan ya da sıkışmış topraklarda etkinliği azalır. Aşırı kuraklık da bakteri faaliyetini yavaşlatır.
Topraktaki mineral azot: Toprakta bol nitrat veya amonyum varsa bakteriler daha az azot bağlar, baklagillerde nodül oluşumu da azalır. Bu yüzden yüksek dozda azotlu gübreyle birlikte biyolojik azot bağlamadan beklenen katkı düşer.
Sıcaklık ve güneş: Bakteriler doğrudan güneş ışığında ve aşırı sıcakta zarar görür; uygulamaları serin saatlerde yapın.
Bir sınırlamayı da açıkça belirtmek gerekir: Serbest yaşayan bakterilerin toprağa kazandırdığı azot, baklagil nodüllerindeki ortak yaşama göre genellikle daha azdır. Bu bakteriler gübrelemenin yerini tamamen tutmaz; toprak analizine dayalı bir gübre planının parçası olarak düşünülmelidir.
Uygulamada Nelere Dikkat Edilmeli?
Bitkinize uygun bakteriyi seçin: Baklagillerde türe uygun Rhizobium aşısı, tahıl, sebze ve meyvede serbest yaşayan bakteri içeren ürünler öne çıkar.
Etikette bakterinin tür adını, canlı hücre yoğunluğunu (kob/ml) ve son kullanma tarihini kontrol edin.
Ürünü serin ve gölge bir yerde saklayın; açtıktan sonra bekletmeyin.
Karışım için temiz, klorsuz ve pH'ı 6–7 arasında olan su kullanın.
Mikrobiyal gübreyi kimyasal gübre veya ilaçla aynı tankta karıştırmayın; ayrı zamanlarda uygulayın.
Damlama, yapraktan ve tohum uygulamasının adımlarını mikrobiyal gübre nasıl uygulanır rehberimizde bulabilirsiniz.
Azot Bağlayıcı Bakteri İçeren Ürünlerimiz: micAzo ve micAP
Cherry Mic’in iki ürünü, Türkiye topraklarından izole edilmiş yerli bakteri suşlarıyla üretilir ve Azotobacter chroococcum içerir. micAzo, havadaki serbest azotun bitkinin kullanabileceği forma dönüşmesine yardımcı olur; topraktaki fosfor ve potasyumun alımını, kök gelişimini ve toprağın biyolojik aktivitesini destekler. Tarla bitkileri, sebze ve meyvede kullanılır ve kimyasal gübre kullanımının azaltılmasına katkı sağlar. micAP ise Azotobacter chroococcum ile Pseudomonas fluorescens içerir; azot ve fosfor alımını, fide döneminde gelişimi ve kireçli, yüksek pH'lı topraklarda demir alımını destekler. İki ürün de sıvıdır; damlama sulama veya pülverizatörle uygulanır. Bitkinize göre doz ve dönem için bizimle iletişime geçin. Ürünlerimizi kendi tarlanızda küçük bir alanda denemek isterseniz ücretsiz numune talep edebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Azot bakterisi nedir?
Günlük dilde azot bakterisi denince çoğunlukla havadaki azotu bağlayan bakteriler kastedilir. Ancak azot döngüsünde görev alan başka bakteriler de vardır: Nitrosomonas gibi bakteriler amonyumu nitrite, Nitrobacter gibi bakteriler de nitriti nitrata çevirir (nitrifikasyon); su altında kalan topraklarda ise bazı bakteriler nitratı yeniden azot gazına dönüştürerek azot kaybına yol açar. Bu bakteriler azot bağlamaz.
Azotobacter spp. ne anlama gelir?
"spp." kısaltması bir cinsin birden fazla türünü ifade eder. Azotobacter spp. denildiğinde A. chroococcum, A. vinelandii ve A. beijerinckii gibi türler birlikte kastedilir.
Azotobacter vinelandii ile Azotobacter chroococcum arasındaki fark nedir?
İkisi de oksijenli ortamda serbest yaşayan azot bağlayıcılardır. A. vinelandii daha çok bilimsel araştırmalarda model organizma olarak kullanılır; A. chroococcum ise topraklarda yaygındır ve mikrobiyal gübrelerde daha sık yer alır.
Azot bağlayıcı bakteriler kimyasal gübrenin yerini tutar mı?
Tamamen tutmaz. Bu bakteriler bitkinin azot beslenmesine ve kök gelişimine destek olur; doğru kullanıldığında kimyasal gübre kullanımının azaltılmasına katkı sağlar. Ne kadar gübre gerektiğini toprak analizine ve bölgenize göre ziraat mühendisinizle belirleyin.
Azot bağlayıcı bakteriler toprağın doğal azot kaynağıdır. Onlardan yararlanmak için toprağın pH'ını, organik maddesini ve nemini gözetmek, ürünü doğru saklayıp doğru zamanda uygulamak gerekir. Bu bakterileri dengeli bir beslenme planının tamamlayıcısı olarak düşünün.





