Azot Bitkide Ne İşe Yarar? Azot Eksikliği ve Fazlalığı Belirtileri

Azot bitkide büyümenin temel besinidir: proteinlerin, enzimlerin ve yaprağa yeşil rengini veren klorofilin yapısına girer. Yeterli azot alan bitki güçlü yaprak ve sürgün geliştirir. Azot eksik kaldığında alt yapraklardan başlayan sararma ve yavaş gelişme görülür; fazlası ise çiçek ve meyveyi geciktiren aşırı yeşil aksama yol açar.

Azot, bitkinin en çok ihtiyaç duyduğu ama topraktan en kolay kaybolan besindir. Bu yazıda azotun görevlerini, eksiklik ve fazlalık belirtilerini ve kayıpları azaltmanın yollarını anlatıyoruz. Fosforun görevlerini fosfor bitkide ne işe yarar yazımızda, iki besin arasındaki ilişkiyi ise azot ve fosfor dengesi yazımızda bulabilirsiniz.

Azot Bitkide Ne İşe Yarar?

  • Protein ve enzimler: Azot, amino asitlerin ve proteinlerin yapı taşıdır. Bitkideki hemen her işi yürüten enzimler de birer proteindir.

  • Klorofil ve fotosentez: Yaprağın yeşil rengini veren klorofil azot içerir. Azotu yeterli olan bitki güneş ışığından daha iyi yararlanır.

  • Büyüme: Yaprak, sürgün ve gövde gelişimi ile tahıllarda kardeşlenme azota bağlıdır.

  • Verim ve kalite: Örneğin buğdayda tanenin protein içeriği büyük ölçüde azotla beslenmeye bağlıdır.

Bitki Azotu Hangi Formlarda Alır?

Havanın büyük kısmı azot gazından oluşur, ama bitkiler bu formu doğrudan kullanamaz. Bitki azotu topraktan suda çözünmüş iki formda alır: nitrat (NO3) ve amonyum (NH4).

  • Nitrat toprakta tutulmaz, suyla birlikte hareket eder. Kökler ona kolay ulaşır, ama yağış ve fazla sulamayla kolayca yıkanır.

  • Amonyum kil ve organik madde tarafından tutulur, daha az yıkanır. Sıcak, nemli ve havalanan topraklarda bakteriler amonyumu kısa sürede nitrata dönüştürür.

  • Üre, toprağa verildikten sonra önce amonyuma, ardından nitrata dönüşür.

Topraktaki azotun büyük kısmı organik maddede bulunur ve mikroorganizmalar bu maddeyi parçaladıkça yavaş yavaş serbest kalır. Yaygın azotlu gübreler arasında üre (46-0-0), amonyum nitrat (33-0-0), amonyum sülfat (21-0-0) ve kalsiyum amonyum nitrat (CAN, 26-0-0) sayılabilir.

Azot Eksikliği Belirtileri

Azot bitki içinde hareketlidir. Yetersizlik olduğunda bitki azotu yaşlı yapraklardan genç yapraklara taşır; bu nedenle belirtiler önce alt yapraklarda görülür:

  • Alt yapraklardan başlayıp bütün bitkiye yayılan açık yeşil-sarı renk

  • Tahıllarda, özellikle mısırda, yaprak ucundan başlayıp orta damar boyunca ilerleyen sararma

  • Yavaş ve cılız gelişme; ince sap ve sürgünler, küçük yapraklar

  • Tahıllarda az kardeşlenme ve küçük başak

  • Erken olgunlaşma, küçük ve açık renkli meyve, düşük verim

Salatalıkta Azot Eksikliği

Salatalıkta azot eksikliğinde bitki soluk ve cılız görünür. Genç yapraklar küçük kalsa da yeşil kalır; en yaşlı yapraklar sararır ve zamanla kurur. Meyveler açık renkli, kısa ve kalın olur, verim düşer. Salatalıkta yaprak sararması aşırı sulama, kök sorunları veya magnezyum eksikliği gibi başka nedenlerden de kaynaklanabilir; bu yüzden teşhisi analizle doğrulayın.

Azot Fazlalığı Belirtileri

Azotu gereğinden fazla vermek de en az eksikliği kadar sorun yaratır:

  • Aşırı yeşil aksam: Bitki koyu yeşil, iri ve yumuşak dokulu yapraklar geliştirir; enerjisini çiçek ve meyve yerine yaprağa harcar.

  • Çiçek ve meyve sorunları: Domates, biber ve salatalık gibi sebzelerde çiçeklenme gecikebilir, meyve tutumu azalabilir.

  • Yatma ve geç olgunlaşma: Tahıllarda saplar uzar ve zayıflar, bitki yatabilir; olgunlaşma gecikir.

  • Nitrat birikimi: Özellikle yapraklı sebzelerde dokularda nitrat birikebilir. Fazla nitratın zararlıları nasıl çektiğini nitrat fazlası yazımızda anlattık.

  • Dayanıklılığın azalması: Yumuşak ve sulu dokular mekanik zarara, zararlılara ve hastalıklara karşı daha hassas olur; ürünün depolama kalitesi düşebilir.

  • Çevreye zarar: Bitkinin kullanamadığı azot yeraltı sularına karışabilir.

Azot Kayıpları ve Bölerek Uygulama

Toprağa verilen azotun bir kısmı bitkiye ulaşmadan kaybolur. Başlıca üç kayıp yolu vardır:

  • Yıkanma: Nitrat, yağış veya fazla sulama suyuyla kök bölgesinin altına iner.

  • Buharlaşma (amonyak kaybı): Üre ve amonyumlu gübreler toprak yüzeyine serpilip üstü kapatılmazsa, özellikle kireçli topraklarda ve sıcak havada amonyak gazı olarak kaybolabilir.

  • Denitrifikasyon: Su ile doymuş, havasız topraklarda bakteriler nitratı gaza dönüştürür ve azot havaya karışır.

Kayıpları azaltmanın temel yolu, azotu tek seferde değil, bitkinin ihtiyaç duyduğu dönemlere bölerek vermektir. Buğdayda azotun bir kısmı genellikle ekimle, kalanı ilkbaharda kardeşlenme ve sapa kalkma dönemlerinde verilir; ayrıntıları buğday gübrelemesi yazımızda bulabilirsiniz. Damla sulamalı sebzelerde azot, sulama suyuyla küçük miktarlarda ve daha sık verilebilir. Üreyi serptikten sonra toprağa karıştırmak ya da hafif bir sulamayla toprağa indirmek buharlaşmayı azaltır.

Miktarı ve dönemleri toprak ve yaprak analizine göre ziraat mühendisinizle belirleyin. Doğru numune almak için Toprak, Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü'nün numune alma rehberlerine bakabilirsiniz.

Biyolojik Azot Bağlama: Havadaki Azottan Yararlanmak

Bazı bakteriler, bitkinin doğrudan kullanamadığı havadaki azot gazını bitkinin kullanabileceği forma dönüştürebilir. Bu sürece biyolojik azot bağlama denir. Nohut, fasulye, mercimek ve yonca gibi baklagiller, köklerindeki nodüllerde yaşayan Rhizobium grubu bakterilerle ortak yaşar; bu yüzden baklagilden sonra ekilen ürün topraktaki azottan daha fazla yararlanabilir. Azotobacter gibi bazı bakteriler ise bir bitkiyle ortaklık kurmadan, toprakta serbest yaşayarak azot bağlar. Bu grupları azot bağlayıcı bakteriler yazımızda ayrıntılı anlattık.

Biyolojik azot bağlama, azotlu gübrelemenin yerini bütünüyle tutmaz. Ancak toprağın kendi azot kaynağını güçlendirerek kimyasal gübre kullanımının azaltılmasına katkı sağlar.

micAzo ile Biyolojik Azot Desteği

Cherry Mic'in micAzo ürünü, Türkiye topraklarından izole edilmiş yerli bir Azotobacter chroococcum suşu içerir. Havadaki serbest azotun bitkinin kullanabileceği forma dönüşmesine yardımcı olur; topraktaki fosfor ve potasyumun alımını, kök gelişimini ve toprağın biyolojik aktivitesini destekler. Böylece kimyasal gübre kullanımının azaltılmasına katkı sağlar. Tarla bitkileri, sebze ve meyvede kullanılabilir. Fosfor alımını da desteklemek istediğiniz tarlalarda Azotobacter chroococcum ve Pseudomonas fluorescens içeren micAP de bir seçenektir. Ürünlerimiz sıvıdır; damlama sulama veya pülverizatörle uygulanır ve kimyasal gübre ya da ilaçla aynı tankta karıştırılmaz. Bitkinize göre doz ve dönem için bizimle iletişime geçin. Ürünlerimizi kendi tarlanızda küçük bir alanda denemek isterseniz ücretsiz numune talep edebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Azot ne işe yarar?

Azot, bitkide protein, enzim ve klorofilin yapısına girer. Yaprak ve sürgün gelişimini, yeşil rengi ve fotosentezi destekler; tahıllarda kardeşlenme ve tanenin protein içeriği için de gereklidir.

Azot gübresi neden yapılır?

Bitkiler azotu çok miktarda kullanır ve hasatla birlikte tarladan götürür; topraktaki azotun bir kısmı da yıkanma ve buharlaşmayla kaybolur. Organik maddeden serbest kalan azot çoğu zaman bitkinin ihtiyacını karşılamaya yetmez. Azotlu gübreleme bu açığı kapatmak için yapılır; miktarı analize ve ürüne göre belirlenmelidir.

Salatalıkta azot eksikliği nasıl anlaşılır?

Bitki soluk ve cılız görünür, en yaşlı yapraklar sararır, genç yapraklar küçük kalır. Meyveler açık renkli, kısa ve kalın olur.

Azot fazlası nasıl anlaşılır?

Koyu yeşil, iri ve yumuşak yapraklar; hızlı ama çiçeği ve meyvesi az bir gelişme; tahıllarda yatma ve geç olgunlaşma, azot fazlasının tipik işaretleridir.

Sonuç

Azot, bitki büyümesinin itici gücüdür; ancak azı kadar fazlası da verimi ve kaliteyi düşürür. Toprak ve yaprak analizine göre planlanmış, ihtiyaç dönemlerine bölünmüş bir gübreleme ve biyolojik azot bağlamayı destekleyen canlı bir toprak, azottan aldığınız faydayı artırır ve kayıpları azaltır.

Son Yazılar