Buğday Gübrelemesi: Taban ve Üst Gübre Ne Zaman, Nasıl Verilir?
Buğday gübrelemesinde temel kural şudur: Fosforun tamamı ve azotun bir kısmı ekimle birlikte taban gübresi olarak verilir; azotun kalanı kış sonu ve ilkbaharda, kardeşlenme ve gerekirse sapa kalkma döneminde üst gübre olarak bölünerek uygulanır. Ne kadar gübre atılacağını ise genel tablolar değil, tarlanızın toprak analizi, önceki ürün ve yağış ya da sulama durumu belirler.
Bu yazı, buğday ekiminde toprak hazırlığı rehberimizin devamıdır. Tarlanız hazırsa sıra gübre planındadır: Aşağıda taban ve üst gübrenin ne zaman, hangi formda ve nasıl verileceğini anlatıyoruz.
Gübre Planı Toprak Analiziyle Başlar
İnternette karşınıza çıkan buğday gübreleme tablolarının çoğu ortalama değerlere dayanır. Oysa iki komşu tarlanın ihtiyacı bile farklı olabilir. Toprak analizi size şu bilgileri verir:
pH ve kireç durumu: Hangi azotlu gübrenin daha uygun olduğunu ve fosforun toprakta ne kadar kolay bağlanacağını gösterir. pH'ın toprak canlılığıyla ilişkisini toprağın pH'ı ve mikrobiyal aktivite yazımızda anlattık.
Fosfor ve potasyum düzeyi: Taban gübresinin içeriğini belirler.
Organik madde: Toprağın kendi azot sağlama kapasitesi hakkında fikir verir.
Çinko gibi mikro elementler ve tuzluluk: Gözden kaçan sorunları ortaya çıkarır.
Toprak örneğini hasattan sonra, ekim ve gübrelemeden önce, tarlanın farklı noktalarından alıp karıştırarak hazırlayın. Önceki ürünü de hesaba katın: Nohut, mercimek veya fiğ gibi baklagillerden sonra toprakta daha fazla azot kalabilir; mısır gibi azotu yoğun tüketen bir üründen sonra ise ihtiyaç artabilir. Analiz sonucunu ziraat mühendisinizle birlikte yorumlayın ve miktarları bölgenize göre belirleyin.
Taban Gübresi: Fosfor Ekimle Birlikte Verilir
Fosfor toprakta çok az hareket eder. İlkbaharda toprak yüzeyine serpilen fosfor kök bölgesine pek ulaşamaz; oysa buğdayın kök gelişimi ve kardeşlenmesi için fosforun ilk dönemde yeterli olması özellikle önemlidir. Bu yüzden fosforun tamamı ekimle birlikte, tohumun yakınına verilir.
Taban gübresi olarak en sık kullanılan gübre DAP'tır (18-46-0). DAP, fosforla birlikte bitkinin ilk dönemde ihtiyaç duyduğu azotun bir kısmını da sağlar. Analizde potasyum yetersiz çıkarsa 15-15-15 gibi potasyum içeren kompoze gübreler, çinko düşük çıkarsa çinkolu kompoze gübreler tercih edilebilir. DAP'ın özelliklerini ve uygulama ayrıntılarını DAP gübresi ne zaman ve nasıl atılır yazımızda ayrıca ele aldık.
Uygulamada dikkat edilecek noktalar:
Gübreli mibzer kullanın. Gübreyi tohumun yanına veya biraz altına bant halinde bırakmak, fosforun köke yakın kalmasını sağlar ve kireçli topraklarda bağlanmasını azaltmaya yardımcı olur.
Gübreyi tohumla doğrudan temas ettirmeyin. Fazla miktarda gübrenin tohumla aynı yere düşmesi çimlenmeye zarar verebilir.
Serpme uygulama yapıyorsanız gübreyi ekimden hemen önce atın ve toprağa karıştırın; yüzeyde bırakmayın.
Üst Gübre: Azotu Bölerek Verin
Azot, fosforun tersine toprakta kolay hareket eder. Azotun tamamı ekimde verilirse önemli bir kısmı kış yağışlarıyla kök bölgesinin altına yıkanabilir ya da gaz halinde kaybolabilir. Buğdayın azot ihtiyacı ise asıl ilkbaharda, büyüme hızlandığında artar. Bu yüzden azot bölünür: Bir kısmı ekimde, kalanı üst gübre olarak verilir. Azotun bitkideki görevlerini azot bitkide ne işe yarar yazımızda bulabilirsiniz.
Kardeşlenme dönemi
İlk üst gübre kış sonu veya ilkbahar başında, bitki kardeşlenme dönemindeyken verilir. Bu dönemdeki azot, kardeş ve başaklı sap sayısını destekler.
Sapa kalkma dönemi
İkinci üst gübre, bitki sapa kalkmaya başladığında verilir. Bu dönemdeki azot başak gelişimine ve tane sayısına katkı sağlar. Adana İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün sitesindeki buğday yetiştiriciliği belgesinde de azotun üçte birinin ekimle, üçte birinin kardeşlenmede, üçte birinin de sapa kalkmada verilmesi önerilir. Bu bölüşüm bölgenin yağışına ve sulama imkânına göre değişebilir.
Hangi azotlu gübre?
Seçim, toprağın pH'ına ve kireç durumuna bağlıdır. Yaygın seçenekler şunlardır:
Kalsiyum amonyum nitrat (CAN, 26-0-0): Özellikle asidik ve kireci düşük topraklarda tercih edilir.
Amonyum nitrat (33-0-0): Nitrat ve amonyumu birlikte içerir; bitki tarafından hızla kullanılır.
Üre (46-0-0): Azot içeriği yüksektir, ancak toprak yüzeyinde kalıp yağış almazsa azotun bir kısmı amonyak gazı olarak kaybolabilir. Kireçli topraklarda bu kayıp daha fazladır.
Amonyum sülfat (21-0-0): Azotla birlikte kükürt de sağlar; kireçli topraklarda sık tercih edilir.
Üst gübreyi mümkünse yağış beklenen günlerden hemen önce veya sulamadan önce atın. Donmuş, karla kaplı ya da su basmış toprağa gübre atmayın; gübre akışla tarladan uzaklaşabilir. Gübre serpme makinesinin ayarını kontrol edin; düzensiz dağıtım tarlada dalgalı gelişmeye yol açar.
Kuru ve Sulu Şartlarda Gübreleme Farkı
Kuru şartlarda, yani yağışa dayalı buğdayda verimi büyük ölçüde yağış belirler. Bu yüzden azot miktarı sulu şartlara göre daha düşük tutulur ve üst gübre çoğu zaman tek seferde, kardeşlenme döneminde verilir. Kurak geçen yıllarda fazla azot, bitkinin erken dönemde fazla yaprak yapıp topraktaki suyu çabuk tüketmesine yol açabilir; tane dolumu döneminde ise bitki susuz kalabilir.
Sulu şartlarda verim potansiyeli daha yüksektir, azot ihtiyacı da artar. Üst gübre genellikle iki kez, kardeşlenme ve sapa kalkma dönemlerinde verilir. Gübreyi attıktan sonra yapılan sulama, azotun kök bölgesine inmesini sağlar. Ancak sulu şartta da gereğinden fazla azot sapları zayıflatır ve yatma riskini artırır.
Kükürt, Çinko ve Diğer İhtiyaçlar
Buğday gübrelemesi yalnızca azot ve fosfordan ibaret değildir:
Kükürt: Proteinlerin yapısına girer ve bitkinin azottan yararlanmasını etkiler. Kükürt eksikliğinde sararma, azot eksikliğinin tersine önce genç yapraklarda görülür. Amonyum sülfat ve kükürtlü kompoze gübreler kükürt sağlar.
Çinko: Özellikle kireçli, pH'ı yüksek ve organik maddesi düşük topraklarda buğdayda sık görülen bir eksikliktir. Bitki bodur kalır, yapraklarda açık renkli lekeler ve çizgiler oluşabilir. Analizde çinko düşük çıkarsa çinkolu taban gübresi veya yapraktan çinko uygulaması değerlendirilebilir. Mikro elementlerin önemini mangan, bor ve çinko yazımızda anlattık.
Potasyum: Birçok bölgede toprakta yeterli bulunur, ama hafif bünyeli topraklarda eksik çıkabilir; bunu da analiz gösterir.
Buğday Gübrelemesinde Sık Yapılan Hatalar
Analizsiz gübreleme: "Her yıl ne atıyorsam onu atarım" yaklaşımı, bir besini gereksiz yere fazla verirken başka bir eksikliği gözden kaçırır.
Azotun tamamını ekimde vermek: Kış boyunca yıkanma ve gaz kaybı riski artar; bitki ihtiyaç duyduğu dönemde azot bulamaz.
Fazla azot vermek: Yatma, olgunlaşmada gecikme ve kurak yıllarda tane dolumunda sorun yaşanabilir.
Toprak canlılığını ihmal etmek: Organik maddesi düşük, biyolojik aktivitesi zayıf topraklarda bitkinin verilen gübreden yararlanması da sınırlı kalır.
Toprak Canlılığı İçin micAzo
Gübre programının iyi çalışması, kök bölgesindeki faydalı mikroorganizmalara da bağlıdır. micAzo, Türkiye topraklarından izole edilmiş yerli Azotobacter chroococcum suşuyla üretilen sıvı bir mikrobiyal gübredir ve buğday gibi tarla bitkilerinde kullanılabilir. Havadaki serbest azotun bitkinin kullanabileceği forma dönüşmesine yardımcı olur; topraktaki fosfor ve potasyumun alımını, kök gelişimini ve toprağın biyolojik aktivitesini destekler. Analize dayalı bir gübre programının parçası olarak kullanıldığında kimyasal gübre kullanımının azaltılmasına katkı sağlar. Buğdayda pülverizatörle uygulanabilir; kimyasal gübre veya ilaçla aynı tankta karıştırılmaz, ayrı zamanlarda verilir. Bitkinize göre doz ve dönem için bizimle iletişime geçin. Ürünlerimizi kendi tarlanızda küçük bir alanda denemek isterseniz ücretsiz numune talep edebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Buğdaya taban gübresi ne kadar atılır?
Miktar; toprak analizindeki fosfor düzeyine, önceki ürüne ve tarlanın kuru ya da sulu olmasına göre değişir. Analiz sonucunuzu ziraat mühendisinizle veya il ve ilçe tarım müdürlüğünüzle değerlendirerek miktarı bölgenize göre belirleyin. Genel kural, fosforun tamamının ekimle verilmesidir.
Buğday gübreleme tablosu nasıl olmalı?
Pratik bir gübreleme takvimi üç adımdan oluşur: ekimde fosforun tamamı ve azotun bir kısmı, kardeşlenmede azotun bir bölümü, sapa kalkmada ise kalan azot. Kuru şartlarda son iki adım çoğu zaman tek uygulamada birleştirilir. Takvimdeki miktarları ise analiz belirler.
Buğdaya üst gübre ne zaman atılır?
İlk üst gübre kış sonu veya ilkbahar başında, bitki kardeşlenirken; ikincisi sapa kalkma başlangıcında verilir. Uygulamayı mümkünse yağıştan veya sulamadan hemen önceye denk getirin.
Buğdayda üre mi, amonyum nitrat mı kullanmalıyım?
Üre daha fazla azot içerir, ama yüzeyde kalıp yağış almazsa kaybı artar; özellikle kireçli topraklarda dikkatli kullanılmalıdır. Amonyum nitratta bu kayıp daha azdır. Seçimi toprağınızın pH'ına ve kireç durumuna göre yapın.
Özetle, buğdayda iyi bir gübreleme analizle başlar, fosforu ekimde köke yakın verir, azotu ihtiyaç dönemlerine böler ve kükürt, çinko gibi gizli eksiklikleri gözden kaçırmaz.






